Strona Domowa Rodziny Mniszek Tchorznickich

Jan Długosz, Kronika Polska tak opisuje pochodzenie herbu Jelita:

Początki herbu jest przyjęty na 1331 rok gdy, 27 września pod Płowcami , Władysław Łokietek czterdzieści tysięcy zbił Krzyżaków tak, że z jego ludzi czterdziestu tylko i kilku na placu legło, a nazajutrz objeżdżał pobojowisko, między trupami polskimi napadł na jednego swego rycerza Floriana Szaryusza, który mężnie w tej batalii potykając się, wiela ranami zwątlony, jelita swe własną reką w wnętrzności tłoczył. Ujrzawszy to Król, z politowaniem rzekł do swoich; "O, jaką ten zacny żołnierz ponosi mękę". Na co on sił ostatnich prawie dobywszy odpowiedział: "nie tak mie to dolega i trapi, co widzisz Królu, jako zły sąsiad w jednej ze mna wiosce mieszkąjacy". Nie turbuj się, prawi, jeżeli wynidziesz z tego razu, uwolnię cię od sąsiedzkiej niewoli". Jakoż i uwolnił go Łokietek i pańsko udarował. Niektórzy rozumieją, że wtenczas ojczysty jego herb kozła na hełm wyniósł, a trzy kopie, którymi go przeszytego widział, na tarczy osadził.

Zawołaniem bojowym herbu jest: "Jelita", "Koźlerogi" oraz "Nagody".

Legenda Herbowa:

Gdy tryumfalnie Władysław Łokietek, czterdzieści tysięcy zbił Krzyżaków, tak, że z jego ludzi czterdziestu tylko i kilku na placu legło, a nazajutrz objeżdżał pobojowisko, między trupami Polskimi natknął się na jednego swego rycerza FLORYANA SARYUSZA, który mężnie w tej batalii potykając się, wieloma ranami zwątlony, jelita swe własną ręką we wnętrzności tłoczył. Ujrzawszy go Król, z politowania rzekł do swoich:

"O jaką ten zacny żołnierz ponosi mękę", na co on sił ostatnich prawie dobywszy, odpowiedział: "Nie tak mi to dolega i trapi, co widzisz Królu, jako bardziej zły sąsiad w jednej ze mną wiosce mieszkający"

"Nie turbuj się, prawi, jeżeli wyjdziesz z tego razu, uwolnię cię z sąsiedzkiej niewoli" - jakoż i uwolnił go Łokietek i Pańsko obdarował. (Niesiecki {2}i inni).

Tu wypada zaznaczyć, że opisane wydarzenie, cytowane przez Długosza {13} jest (jak to dobitnie wyjaśnił Paprocki {1}) jedynie okazją do nadania nowego zawołania " Jelita" herbowi, który istniał wcześniej i zwał się "Koźlerogi". W przekazach heraldycznych istnieje jednak ślad innej wersji. Wedle niej, władca zmienił herb rycerza, przenosząc dotychczasowy wizerunek z herbu do klejnotu, a na tarczy kładąc trzy włócznie. Może to być echo jakiegoś zamierzchłego wydarzenia, klarownie tłumaczące dwoistość herbu.

Niesioba {25} przywołuje tu tradycję sięgającą czasów sarmackich. Pierwotnie herb Koźlerogi mógł przedstawiać "rogi wyrastające ze złotej korony". Według Niesieckiego {2} takim herbem pieczętowali się Czeszewscy, których Niesiecki wskazał jako krewnych Floryana Saryusza (Czeszewo to wg. heraldyków pragniazdo Jelitczyków).

Paprocki {12} przedstawiając herb Jelita, daje mu taki właśnie klejnot. Wizerunek ten występuje później jako odmiana herbowa (np. na Litwie wg. Kojałowicza {7}). "Korona z rogami" w wyraźny sposób nawiązuje do herbu Baranie Rogi (zanikł w XV wieku).

Ciekawostka: zawołanie tego herbu brzmi Roman (Romany), co Rogala-Sobieszczański {4} wywodzi od staroindyjskiego "roman" - wełna (oznacza też jeden ze staroindyjskich szczepów), germańskiego "ram" - kozioł (!), baran, czy tybetańskiego "rama" - kozioł. Mnie ten wyraz przywodzi na myśl także przymiotnik "rzymski" ma to pewne implikacje(o czym dalej).

Kolejne ciekawe zagadnienie wiąże się z pewną wzmianką z 1399 r. odkrytą przez Potkańskiego {21}:"Tako nam pomosz Bog, jako wemi y swiatczimi, eze Jan czo sza listem potpiral, abij bijl nassego zawolania Cliza, a sczita y snamina wloczniey, jest tego cleijnotha y tego zawolania i toy krwe". Tymi słowami na rzecz Jana z Gąsek świadczą Dziwisz z Romiszowic, kasztelan spicymierski i Jarosław z Mierzyna, cześnik sieradzki. Niektórzy (Dudziński{23}, Piekosiński {18}, Szymczakowa {24}) na podstawie tej wzmianki uważają, że cała trójka pieczętowała się herbem Kliza (przedstawiającym jedną włócznię). Jest to jedyna informacja o istnieniu takiego herbu.

Mnie wydaje się bardziej prawdopodobne, że podany tekst odnosi się do herbu Jelita ("włócznie" łacińskie "Hastarum" to według Długosza {23} popularna nazwa tego herbu). Wtedy Kliza, byłoby kolejnym zawołaniem odnoszącym się do tego herbu. Odnośnie zawołania Kliza, jego śladów można szukać w nazwach miejscowości: Kliszów, czy Klizin (w XV w. należały do Jelitczyków). A może da się to odnieść do nazw Czeszów czy Czeszewo ?. Nazwa Kliza jest (według {20}) popularna w XV w. w Wielkopolsce. Z kolei wg. profesora Wiesiołowskiego nazwę Kliza można wyprowadzić od imienia Clieges. W cytowanym źródle (Potkański {21}) pojawia się także "herb Wiza", może i w tym przypadku chodzi o błędnie odczytane "Cliza"?. Może jednak Kliza to jakaś odmiana herbu Jelita (jak nietypowy (z powodu ułożenia włóczni "w wachlarz") wizerunek w Lądzie (Łojko {17}).

Bibliografia:

1 - Bartosz Paprocki "Herby rycerstwa polskiego" Kraków 1584 ( 1858 ).
2 - Kasper Niesiecki "Herbarz Polski", Lipsk 1839-46,
3 - "Rocznik Towarzystwa Heraldycznego", T.I, Lwów 1909,T.II, Lwów 1911,T.III - Lwów 1913.T.IX, Kraków 1930. T.X,Kraków 1931
4 - "Miesięcznik Heraldyczny", R.II - 1909, Lwów 1910, R.III Lwów 1910, R.VII Lwów 1914, R.IX Warszawa 1930, R.X - Warszawa 1931, R.XI Warszawa 1932, R.XIII ,Warszawa 1934, R.XIV Warszawa 1935,R.XV - 1936,R.XVI - Warszawa 1937, R.XVIII Warszawa 1939.
5 - Franciszek Piekosiński "Rycerstwo polskie Wieków Średnich" Kraków 1896,
6- Marek Cetwiński, Marek Derwich "Herby, legendy, dawne mity", Wrocław 1987.
7- "Herold Polski", Franciszka Piekosińskiego, Kraków 1905, Ks. Wojciecha Wiiuka Kojałowicza "Herbarz szlachty Wielkiego Księstwa Litewskiego zwany Nomenclator", Wilno 1658.
8 - Bohdan Marcin Jerzy Ożarowski "Indeks generalny do Herbarza Polskiego Kaspra Niesieckiego SJ",
9 - Józef Ignacy Kraszewski "Jelita. Legenda herbowa z r. 1331" Warszawa 1959. 10 - Szymon Okolski, "Orbis Polonus", Kraków 1641.
11 - Stanisław Józef Duńczewski "Herbarz wielu domów Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego", Zamość 1757
12 - Bartosz Paprocki "Gniazdo cnoty", Kraków 1578.
13 - Jan Długosz "Historia Polski", Kraków 1868
14 - Jan Długosz "Roczniki, czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego"
15 - Andrzej Plewako, Józef Wanag "Herbarz miast Polskich", Warszawa 1994.
16 - Stefan K. Kuczyński "Polskie herby ziemskie" Warszawa 1993.
17 - "Studia źródłoznawcze", T.III, Poznań 1958,T.XII,Poznań 1967,T.XXII,Poznań 1977,.XXIX Poznań 1985.
18 - Franciszek Piekosiński "Heraldyka polska wieków średnich", Kraków 1899.
19 - Jerzy Piechowski "Herby magia mity" Warszawa 1995.
20 - "Słownik staropolskich nazw osobowych" red. Witold Taszycki,
21 - "Archiwum komisji historycznej", T.III, Kraków 1886.
22 - John i Caitllin Matthews "Mitologia Wysp Brytyjskich" Poznań 1997.
23 - Paweł Dudziński "Alfabet Heraldyczny" Warszawa 1997.
24 - Alicja Szymczakowa "Szlachta sieradzka w XV wieku" Łódź 1998.
25 - Mariusz Niesioba "Popularny herbarz rodzin i rodów polskich" Tychy 1994.
26 - "Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski" T 1-10 Poznań 1877

Herb

Dziękuję Panu Krzysztofowi Dobrzyńskiemu za pozwolenie wykorzystania materiałów ze strony http://www.dobrzynski.org/

Chciałbym bardzo podziękować panu Maciejowi Saryusz-Romiszewskiemu za udostępnienie niniejszego opracowania o herbie Jelita. Jest to Jego praca i Jego zgoda na podzielenie się tymi wiadomościami z państwem

.

Webdesign service by Sarkis. Outsourcing by FreelanceWebmarket.